ترکیه و عربستان دو مسیر متفاوت را برای مدیریت مصرف سوخت انتخاب کردند. یکی با اتکا به قیمتگذاری، مالیات و حملونقل عمومی و دیگری با اصلاح تدریجی یارانه انرژی، استانداردهای مصرف و سرمایهگذاری در زیرساختها. تجربه این دو کشور نشان میدهد کنترل مصرف بنزین، حاصل یک بسته سیاستی است، نه یک تصمیم مقطعی.
به گزارش مثبت خودرو، ترکیه و عربستان از نظر اقتصاد انرژی تفاوتهای زیادی دارند. ترکیه واردکننده انرژی است و سالهاست تلاش میکند وابستگی خود به سوختهای فسیلی را کاهش دهد. عربستان اما یکی از بزرگترین تولیدکنندگان نفت جهان است و تا سالها بنزین را با قیمت یارانهای عرضه میکرد.
با وجود این تفاوتها، هر دو کشور به یک نتیجه مشترک رسیدند؛ ادامه رشد مصرف سوخت، به زیان اقتصاد ملی است و باید مهار شود.
ترکیه؛ قیمت تنها ابزار نبود
در نگاه اول، بسیاری تصور میکنند ترکیه تنها با قیمت بالای بنزین مصرف را کنترل کرده است، اما واقعیت پیچیدهتر از این است.در کنار مالیات بر سوخت، دولت ترکیه طی سالهای گذشته سرمایهگذاری گستردهای در مترو، تراموا، خطوط ریلی، اتوبوسهای شهری و بینشهری انجام داده است. همزمان استاندارد مصرف سوخت خودروها بهتدریج سختگیرانهتر شد و برنامههای ملی برای افزایش بهرهوری انرژی نیز به اجرا درآمد. حتی در دورههای جهش قیمت نفت، دولت با استفاده از سازوکارهای مالیاتی تلاش کرده اثر نوسان قیمت جهانی بر اقتصاد و مصرفکننده را مدیریت کند.
به عبارت دیگر، قیمت سوخت در ترکیه تنها یکی از ابزارهای مدیریت مصرف بوده، نه تمام آن.
عربستان؛ چشمانداز ۲۰۳۰
عربستان نیز مسیر متفاوتی را انتخاب کرد. این کشور از سال ۲۰۱۶ و در قالب برنامه «چشمانداز ۲۰۳۰»، اصلاح قیمت حاملهای انرژی را آغاز کرد. قیمت بنزین در چند مرحله افزایش یافت، اما این اقدام تنها بخشی از برنامه بود. همزمان دولت استانداردهای مصرف سوخت خودروها را ارتقا داد، سرمایهگذاری سنگینی در حملونقل عمومی، از جمله متروی ریاض، انجام داد و توسعه خودروهای برقی و کممصرف را در دستور کار قرار داد.
پیام روشن این اصلاحات آن بود که مدیریت مصرف، بدون اصلاح ساختار حملونقل و فناوری خودرو، پایدار نخواهد بود.
حلقه مفقوده در ایران
ایران امروز روزانه حدود ۱۳۰ میلیون لیتر بنزین مصرف میکند، در حالی که تولید روزانه بین ۱۱۰ تا ۱۲۰ میلیون لیتر برآورد میشود. واکنش معمول به این وضعیت، تمرکز بر قیمت بنزین یا افزایش تولید است.
اما تجربه ترکیه و عربستان نشان میدهد هیچیک از این دو کشور، حل مسئله را تنها به قیمت یا تولید محدود نکردند. آنها مجموعهای از سیاستها را بهصورت همزمان اجرا کردند؛ از ارتقای استاندارد خودروها و توسعه حملونقل عمومی گرفته تا اصلاح تدریجی قیمتها و بهبود بهرهوری انرژی.
در ایران نیز اگر تنها ۲۵ درصد خودروهای سواری هیبریدی شوند، مصرف روزانه بنزین حدود ۱۲.۵ میلیون لیتر کاهش مییابد؛ رقمی که نشان میدهد اصلاح فناوری ناوگان میتواند به اندازه بسیاری از سیاستهای قیمتی اثرگذار باشد.
مدیریت مصرف سوخت؛ یک پروژه ملی
مقایسه ترکیه و عربستان یک نتیجه روشن دارد؛ مدیریت مصرف سوخت، یک پروژه ملی است، نه یک تصمیم مقطعی.
اگر قیمت اصلاح شود اما خودروها همچنان پرمصرف باشند، حملونقل عمومی توسعه پیدا نکند و ناوگان فرسوده در خیابانها باقی بماند، مصرف دوباره افزایش خواهد یافت.
اما اگر اصلاح قیمت با توسعه خودروهای هیبریدی، اسقاط خودروهای فرسوده، سرمایهگذاری در حملونقل عمومی و استانداردهای سختگیرانه مصرف سوخت همراه شود، کاهش مصرف میتواند پایدار و ماندگار باشد.
تجربه ترکیه و عربستان نشان میدهد موفقیت در کنترل مصرف سوخت، نه از یک تصمیم، بلکه از ترکیب سیاستهای اقتصادی، صنعتی و حملونقلی به دست آمده است.
شاید مهمترین درس برای ایران نیز همین باشد؛ بحران بنزین نه فقط با ساخت پالایشگاه جدید حل میشود و نه فقط با افزایش قیمت سوخت. راهحل پایدار، افزایش بهرهوری، نوسازی ناوگان، توسعه حملونقل عمومی و استفاده از خودروهای کممصرف است. در اقتصاد انرژی، بهترین لیتر بنزین، لیتری است که اصلا مصرف نمیشود.
نظر شما چیست؟